Từ đề thi tuyển sinh vào ĐH, nghĩ suy về sách giáo khoa Lịch sử!

Mỗi đợt thi tuyển sinh, đề và đáp án môn lịch sử luôn nhận được nhiều ý kiến đóng góp, phê bình. Cho dù là khen hay chê, đúng hay sai, những quan điểm đó đều biểu lộ sự quan hoài rộng rãi, mang tính ngay của tầng lớp đến môn học, trực tiếp nói lên tầm quan yếu của môn lịch sử ở nhà trường phổ quát. Phải chăng đây cũng là một hạnh phúc của đội ngũ thầy, cô giáo môn lịch sử? Tôi hoàn toàn san sớt với những đánh giá rằng đề thi tuyển sinh đại học và cao đẳng năm 2013 nằm trong chương trình lớp 12, đề thi không khó, ngôn từ bám sát sách giáo khoa. Đáp án (bản chất là chỉ dẫn chấm bài, chứ không phải là một bài làm như một số người quan niệm) được làm rất công phu, chia điểm thành phần rất chi tiết, có chỉ dẫn cho điểm những trường hợp có cách làm khác (nhưng đúng) hoặc có kiến thức ngoài đáp án (nhưng đúng). Như vậy, với những bài làm thông thường, như sách giáo khoa vẫn được điểm tối đa, còn những bài làm có tính sáng tạo sẽ được áp dụng quy chế thưởng điểm, bảo đảm được quyền lợi của học sinh. Ảnh mang thuộc tính minh họa. Kiến thức cần dùng để trả lời mỗi câu hỏi khá gọn, không hệ trọng đến nhiều bài khác nhau; thậm chí nhiều quan điểm cho rằng chỉ ngang tầm một đề thi tốt nghiệp, học trò chỉ cần học ghẹo cũng làm được bài. Một số cha nội phổ quát cho biết thêm: “trừ câu 4a, những câu còn lại trong đề thi tuyển sinh đại học chỉ cần dùng sách giáo khoa lịch sử 9 cũng làm được”. Tôi đã xem lại sách giáo khoa lịch sử 9, quả là nhận xét đó không quá quắt, vì sự chênh lệch chỉ ở một số chi tiết mà thôi (nhưng vẫn có nhiều bài làm dưới điểm trung bình, kể cả điểm không). Xin đừng đổ lỗi cho Ban Đề thi của Bộ, những người phải chịu quá nhiều áp lực từ nhiều phía, luôn đề cao ý thức trách nhiệm và phải giữ nguyên tắc bám sát chương trình và sách giáo khoa phổ thông. Điều cần khẳng định là: Cả đề thi và đáp án đều đảm bảo nghiêm túc những tri thức có trong sách giáo khoa. Kiến thức của các thí sinh là tri thức được học trong sách giáo khoa, chứ không phải là kiến thức của các nhà nghiên cứu lịch sử (hẳn nhiên vẫn có những trường hợp ngoại lệ). Do vậy, chúng ta cần bình tĩnh coi xét lại nội dung chương trình và sách giáo khoa lịch sử theo cấu trúc đồng tâm hiện hành. Không chỉ có sự trùng giữa hai bậc học THCS và THPT, mà ngay trong một cuốn sách giáo khoa. Lịch sử 12 chả hạn, cũng có nhiều nội dung trùng nhau. Phải chăng sự trùng nội dung là một trong những duyên cớ làm cho môn lịch sử trở thành thiếu quyến rũ người học và chưa đạt được kết quả mong muốn? Sách giáo khoa là tài liệu cốt yếu để dạy, học và rà soát, đánh giá, nên có ảnh hưởng quyết định đến đề thi và đáp án. Điều đáng suy nghĩ là sách giáo khoa lịch sử đã thực sự giữ được vai trò đó hay chưa? Có những nội dung lịch sử quan yếu nhưng chưa được nhấn mạnh đúng mức, thí dụ như sự “chuyển biến” về giai cấp trong từng lớp Việt Nam (Bài 13) chỉ được viết rất gọn: “cơ cấu giai cấp của từng lớp Việt Nam có những chuyển biến mới”. Sự chuyển biến (mang tính lịch đại, tính quá trình) biểu đạt ở biến đổi về cơ cấu giai cấp. Nhưng quá trình biến đổi “cơ cấu” đó diễn ra như thế nào, thì sách giáo khoa lại chưa làm minh bạch, mà đi ngay vào biểu đạt tình hình từng giai cấp, xã hội (mang tính thời điểm cụ thể). Nên chi, đáp án cho Câu 1 của đề thi yêu cầu “mô tả sự chuyển biến về giai cấp trong tầng lớp Việt Nam sau Chiến tranh thế giới thứ nhất” chỉ đơn thuần là biểu lộ “tình hình” từng giai cấp. Trong sách giáo khoa có những kiến thức méo mó. Chỉ những học sinh giỏi, có tri thức chắc chắn mới có khả năng lập luận và biểu thị theo thực tiễn, còn nhìn chung sẽ chỉ viết theo kiến thức đã được học theo sách. Thí dụ: Sách Lịch sử 12 viết: "Bước vào đông – xuân 1953 – 1954, Pháp – Mĩ âm mưu giành một chiến thắng quân sự quyết định nhằm “kết thúc chiến tranh trong danh dự” (tr. 145) và nêu câu hỏi: “âm mưu mới của Pháp – Mĩ ở Đông Dương khi bước vào Đông - Xuân 1953-1954 như thế nào?” (Bài 23, tr. 146). Khi kiến thức và câu hỏi này được sử dụng ra đề thi, đã gây ra những tranh biện. Trên thực tại, Pháp - Mỹ chỉ có âm mưu và kế hoạch Nava khi bước vào Hè – Thu 1953, với hai bước tấn công chiến lược, bước 1 được thực hiện từ Thu – Đông năm 1953, nhưng rồi không thành công, nên cuối năm 1953 (hay khi bước vào Đông - Xuân 1953-1954) họ có sự đổi thay bằng việc xây dựng Điện Biên Phủ thành một tập đoàn cứ điểm mạnh nhất Đông Dương (bản chất là một kế hoạch với âm mưu hoàn toàn mới, trái ngược với kế hoạch ban đầu). Đáp án Câu 2 của đề thi tuy không sát thực tại lịch sử, nhưng hoàn toàn đúng với sách giáo khoa. Âm mưu “chia cắt nước ta, biến miền Nam thành thực dân địa kiểu mới và cứ quân sự của Mĩ ở Đông Dương và Đông Nam Á”, chỉ được miêu tả trong sách giáo khoa như một mưu mô tạm bợ “Ngay sau hiệp nghị Giơnevơ, Mĩ liền thay thế Pháp dựng lên chính quyền Ngô Đình Diệm ở miền Nam…” (Lịch sử 12 tr. 159; Lịch sử 12 Nâng cao, tr. 211), chứ không được nhấn mạnh như một âm mưu cốt, xuyên suốt ắt các chiến lược chiến tranh của Mỹ. Thành thử đáp án Câu 3 của đề thi tuyển sinh chỉ trình diễn.# Âm mưu cụ thể của "Chiến tranh đặc biệt" là “Dùng người Việt đánh người Việt” (0,5 điểm), mà bỏ qua mưu mô cốt yếu của Mỹ. Tuy nhiên, những bài làm có mô tả mưu mô này vẫn được xem là đúng. Để làm đáp án câu 4b phải căn cứ vào hai mục: “Sự hình thành hai hệ thống đối lập” (Bài 1) và “Mâu thuẫn Đông – Tây và sự khởi đầu Chiến tranh lạnh” (Bài 10). Tuy nhiên, mục “Sự hình thành hai hệ thống đối lập” được “giảm tải”(do trùng sự kiện tản mác trong nhiều bài khác). Đáp án chỉ còn cứ vào mục “Mâu thuẫn Đông – Tây và sự khởi đầu Chiến tranh lạnh”, làm rõ được “quá trình xác lập thứ tự hai cực”, mà chưa thật rõ quá trình xác lập “hai phe”. Những bài làm của thí sinh diễn đạt những sự kiện về quá trình xác lập hai phe được xem là tri thức vượt đáp án (nhưng đúng). Trên đây chỉ là một số suy nghĩ về sách giáo khoa lịch sử từ ảnh hưởng của nó đến một đề thi và đáp án cụ thể, nhưng cũng đủ cho cho thấy không nên dùng sách giáo khoa như một khuôn vàng, thước ngọc, không chỉ trong dạy, học, mà cả trong làm đề thi và đáp án. Trước mắt, hàng ngũ thầy, cô chúng ta phải tìm mọi cách để cách khắc phục những bất cập hao hao. Đây là một nhiệm vụ rất nặng nề. Kính yêu cầu cơ quan hữu trách sớm chỉ đạo biên soạn lại chương trình và sách giáo khoa lịch sử cho tương xứng với vai trò, vị trí của môn học, đáp ứng mong mỏi của thầy giáo, học trò và các bậc phụ huynh; góp phần đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục nước nhà theo chủ trương của Đảng được đề ra tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI. PGS, TS Vũ Quang Hiển, Khoa Lịch sử, Trường ĐH KHXH&VN